Mobiliteit voelt als vrijheid. Het gevoel dat je krijgt wanneer je op de fiets stapt en het landschap zich voor je opent. Als je inspirerende plaatsen bezoekt tijdens een welverdiende vakantie. Als je naar een familielid gaat dat net te ver woont om spontaan langs te gaan. Of als je kiest voor een baan in een andere stad. Mobiliteit lijkt de sleutel tot een leven zonder grenzen. Niet alleen omdat we onszelf kunnen verplaatsen, maar ook omdat de wereld zich naar ons toe beweegt. De winkel om de hoek ligt vol producten van overal ter wereld en voor je het weet staat er alweer een bestelbusje voor de deur met een pakketje uit China.
In zijn boek Over vrijheid onderscheidt historicus Timothy Snyder mobiliteit als een van de vijf vormen van vrijheid. Hij definieert die vrijheid als ‘het vermogen om je op basis van bepaalde waarden door ruimte en tijd te bewegen’. Wat betekent vrij reizen dan werkelijk?
Op het eerste gezicht lijkt vrij reizen hetzelfde als onbelemmerd reizen. Brede wegen waar het verkeer zonder oponthoud doorstroomt. Hoge snelheden zodat niemand tijd verliest. Fietspaden en stoepen die veilig gescheiden zijn van auto’s. Parkeerplekken dicht bij elke bestemming. Openbaar vervoer voor wie geen eigen vervoermiddel heeft. En goedkope vluchten naar elke uithoek van de wereld. Het klinkt als vooruitgang, als moderniteit, als vrijheid in optima forma.
Nauwkeuriger kijken geeft een ander beeld. Steeds bredere wegen kosten enorme bedragen en lossen de drukte niet op: mensen gaan verder weg wonen en blijven even lang onderweg. Meer en sneller rijden betekent meer uitstoot van schadelijke stoffen. Hogere snelheden zorgen voor meer verkeersslachtoffers. Parkeerplaatsen slokken kostbare ruimte op in steden en dorpen. En vliegen legt een steeds zwaardere last op het klimaat. Deze feiten botsen met het beeld van onbelemmerde bewegingsvrijheid. Een boek als Het recht van de snelste van Thalia Verkade en Marco te Brömmelstroet laat dat glashelder zien.
Die feiten komen tot leven door de aandacht te richten op de mensen erachter. Het kind dat niet op straat kan spelen omdat die vol staat met auto’s. De moeder die rouwt omdat ze haar zoon verloor door iemand die veel te hard reed. De vrienden die niet meer in hun tuin kunnen zitten door het constante gebulder van vliegtuigen. De vrouw die zich afvraagt hoelang haar geboortegrond nog bewoonbaar blijft door de stijgende zeespiegel. Wat zou ik zeggen als ik hen ontmoette? Dat ze pech hebben? Dat hun gevoel van onvrijheid niets te maken heeft met mijn reislust? En zou ik mezelf daarna nog in de spiegel kunnen aankijken?
Ons reisgedrag heeft altijd invloed op anderen. Vrijheid is daarom geen individueel bezit, maar bestaat in verbondenheid. Dat besef opent de deur naar reizen in vrijheid. Niet onbelemmerd mobiel zijn, maar vanuit solidariteit en betrokkenheid door ruimte en tijd bewegen naar een leefbare toekomst voor alle aardbewoners.
Reizen door ruimte en tijd op basis van bepaalde waarden. Wie zo wil leven onderzoekt eerlijk welke waarden schuilgaan achter een fietstocht in Nederland en welke achter een weekend shoppen in New York. Dat kan een gesprek in gang zetten over expressiviteit, nieuwsgierigheid, duurzaamheid, wereldburgerschap, rust of schoonheid. Voor een verpleegster die op weg is naar het ziekenhuis voor een nachtdienst spelen waarden als bereikbaarheid en veiligheid ongetwijfeld een belangrijke rol. Gratis openbaar vervoer raakt aan betaalbaarheid, gelijkheid en private of publieke rijkdom. Wie leeft vanuit waarden gaat na wat het betekent als je tien spotgoedkope broeken bestelt en er zes terugstuurt, in plaats van die ene broek van vorig jaar nog eens aan te trekken. Misschien staan soberheid en kwaliteit van leven niet op gespannen voet maar liggen ze juist in elkaars verlengde.
In die afwegingen liggen kansen om de schoonheid te doorvoelen van vrij reizen door het leven, samen met anderen die je eenzelfde vrijheid gunt. Vrij reizen begint niet op de weg, maar in ons hoofd en in ons hart. Bij de bereidheid om onze eigen vrijheid te verbinden met die van anderen.
